Οδηγός Συνύπαρξης από το Σπίτι προς τον Κόσμο

Όρια, σεβασμός και κοινωνικές δεξιότητες που ξεκινούν από την οικογένεια και ταξιδεύουν παντού

Σε κάθε γωνιά του κόσμου όπου υπάρχουν παιδιά –στην κατασκήνωση, στο σχολείο, στην παιδική χαρά, στο φροντιστήριο, στο σπίτι ενός φίλου– υπάρχει κάτι κοινό: η ανάγκη για συνύπαρξη και ταυτόχρονα δημιουργείται ένα μικρό σύμπαν συνύπαρξης.
Κάθε παιδί κουβαλάει μαζί του τον τρόπο με τον οποίο έχει μάθει να σχετίζεται, να εκφράζεται, να διεκδικεί, να συνεργάζεται, να σέβεται, να ακούει και να στέκεται απέναντι στους άλλους.
Τα παιδιά συναντούν άλλα παιδιά, άλλους ενήλικες, άλλους χαρακτήρες, άλλες οικογένειες, άλλες συνήθειες. Και μέσα σε αυτό το ποικιλόμορφο μωσαϊκό σχέσεων, καλούνται να ζήσουν μαζί.
Όχι απλώς να «αντέξουν» ο ένας τον άλλον, αλλά να συνδεθούν, να συνεργαστούν, να σεβαστούν και να συνυπάρξουν με αρμονία.

Αυτό δεν είναι εύκολο ούτε αυτονόητο. Είναι κάτι που μαθαίνεται.
Και η πρώτη “σχολή” για αυτό το μάθημα ζωής, είναι η οικογένεια.
Ο τρόπος δεν εμφανίζεται τυχαία. Ούτε χτίζεται ξαφνικά όταν το παιδί βρεθεί σε μια καινούρια κοινωνική ομάδα. Είναι καρπός όσων έχει ζήσει –και κυρίως όσων έχει μάθει μέσα στην οικογένεια, συνειδητά ή ασυνείδητα (αξίες, συμπεριφορές, πεποιθήσεις, επαναλαμβανόμενα μοτίβα).
Ό,τι δεν καλλιεργηθεί εκεί, στην ασφάλεια της σχέσης με τους γονείς, είναι δύσκολο να χτιστεί βιαστικά όταν το παιδί έρθει αντιμέτωπο με τις απαιτήσεις του έξω κόσμου.

Τα παιδιά «παίρνουν μαζί τους» το σπίτι τους
Η οικογένεια είναι το πρώτο και πιο καθοριστικό “σχολείο” κοινωνικής ζωής. Εκεί το παιδί θα μάθει τι σημαίνει:

• Να σέβομαι και να με σέβονται
• Να αποδέχομαι τη διαφορετικότητα
• Να λέω «ευχαριστώ» και «παρακαλώ»
• Να «βάζω» και να αναγνωρίζω όρια
• Να περιμένω τη σειρά μου
• Να ξέρω να φροντίζω τον εαυτό μου σε πρακτικά πράγματα
• Να παίρνω πρωτοβουλίες
• Να συνεργάζομαι χωρίς να καταπιέζομαι
• Να διαχειρίζομαι τις συγκρούσεις χωρίς να πληγώνω
• Να μπορώ να ξεχωρίσω το «θέλω» και το «πρέπει»
• Να αντέχω την απογοήτευση και τη ματαίωση
• Να αναγνωρίζω τις ανάγκες μου
• Να ζητώ αυτό που χρειάζομαι ή βοήθεια
• Να συνδέομαι χωρίς να χάνω τον εαυτό μου

Όλα αυτά συνιστούν τις λεγόμενες κοινωνικές δεξιότητες, που πάνε χέρι-χέρι με τις συναισθηματικές και τις επικοινωνιακές. Είναι δεξιότητες απαραίτητες όχι μόνο για να “συμπεριφέρεται σωστά” ένα παιδί, αλλά για να ανήκει σε μια ομάδα χωρίς να χάνεται μέσα της. Να νιώθει ασφάλεια χωρίς να καταφεύγει στον έλεγχο ή την επιθετικότητα. Να στέκεται με ελευθερία και όρια, με αγάπη και αυτοσεβασμό. Να απολαμβάνει το παρόν του χωρίς ενοχές.

Η αξία των ορίων και των κανόνων
Τα όρια και οι κανόνες δεν είναι τιμωρία, καταπίεση, αυστηρότητα ή περιορισμός. Είναι ο χάρτης που βοηθάει το παιδί να πλοηγηθεί μέσα στον κόσμο. Όπως τα κάγκελα της παιδικής χαράς δεν περιορίζουν το παιδί, αλλά το προστατεύουν έτσι και τα όρια-κανόνες καθορίζουν τον ασφαλή χώρο μέσα στον οποίο μπορεί να εξελιχθεί.
Διασφαλίζουν τη σωματική και ψυχική ασφάλεια όλων (μικρών και μεγάλων), τον σεβασμό στη διαφορετικότητα, την ανάπτυξη της ενσυναίσθησης.
Όταν υπάρχουν σταθερά και ξεκάθαρα όρια, το παιδί ξέρει πού τελειώνει εκείνο και πού ξεκινά ο άλλος. Μαθαίνει πως η ελευθερία του δεν καταργεί την ελευθερία του άλλου και το αντίστροφο.

Τα όρια είναι πλαίσιο. Και τα παιδιά έχουν ανάγκη από πλαίσια για να νιώθουν ασφάλεια. Όταν ξέρουν τι επιτρέπεται και τι όχι, τι έχει συνέπειες και τι όχι, αναπτύσσουν:

• Υπευθυνότητα

 • Ενσυναίσθηση

 • Εσωτερική πειθαρχία

 • Αυτοεκτίμηση

 Οι συνέπειες – όταν είναι φυσικές και λογικές, σταθερές και ξεκάθαρες – βοηθούν το παιδί να συνδέσει τη συμπεριφορά του με τα αποτελέσματα των επιλογών και των πράξεών του, προλαμβάνοντας παραβατικές ή παρορμητικές συμπεριφορές στο μέλλον.

 Η έλλειψη ορίων –ή η αποσπασματική εφαρμογή τους μόνο όταν “ξεφεύγουν τα πράγματα”– μπερδεύει το παιδί. Και το μπέρδεμα αυτό, το κουβαλά μαζί του παντού.
Σε κάθε κοινωνικό πλαίσιο που θα βρεθεί, θα συνεχίσει να λειτουργεί με τα ίδια πρότυπα: ανασφάλειας, υπέρμετρα υποχωρητικά ή αυταρχικά, απαιτητικά ή παθητικά, παραβιαστικά ή φοβισμένα.

Η πρόληψη ξεκινά από τη σχέση με τους γονείς
Μπορεί το παιδί να είναι εξαιρετικό στα μαθηματικά ή στη ζωγραφική — αν όμως δεν ξέρει:

• να μοιράζεται,

• να ζητά συγγνώμη,

• να αναγνωρίζει και να αποδέχεται το συναίσθημά του ή του άλλου

• να κάνει διάλογο χωρίς επιθετικότητα,
 τότε θα δυσκολευτεί σε κάθε ανθρώπινη ομάδα στην οποία θα ενταχθεί.
Πολύ συχνά οι γονείς αναρωτιούνται τι να κάνουν όταν το παιδί παρουσιάσει παραβατικές συμπεριφορές ή δυσκολίες συνύπαρξης με άλλα παιδιά. Η απάντηση δεν βρίσκεται στη βία, στον φόβο, τις τιμωρίες ή στον υπερβολικό έλεγχο. Η απάντηση βρίσκεται στη σχέση. Μια σχέση μέσα στην οποία το παιδί εκπαιδεύεται και νιώθει:

• ότι ακούγεται
• ότι οι ανάγκες του έχουν σημασία
• ότι υπάρχουν συνέπειες που το βοηθούν να μάθει, όχι να ντροπιαστεί
• ότι μπορεί να επανορθώσει
• ότι το αγαπούν, ακόμη και όταν κάνει λάθη

Μια τέτοια σχέση είναι που καλλιεργεί το εσωτερικό κίνητρο για υπεύθυνη, κοινωνικά ώριμη και συναισθηματικά υγιή συμπεριφορά. Είναι εκείνη που χτίζει σταδιακά έναν άνθρωπο που ξέρει να ζει ΜΕ τους άλλους, όχι εις βάρος τους.
Αυτές οι δεξιότητες δεν καλλιεργούνται με θεωρία αλλά με καθημερινό παράδειγμα και με χώρο για έκφραση στο σπίτι. Όταν δίνουμε χώρο στα παιδιά να μιλήσουν, να διαφωνήσουν, να προτείνουν λύσεις, τους μαθαίνουμε ότι οι σχέσεις λειτουργούν με συνεργασία – όχι με εξαναγκασμό.

Μικρές Πρακτικές για τους Γονείς
• Να δίνουμε επιλογές στο παιδί, εντός πλαισίου.

• Να ζητάμε συγγνώμη όταν κάνουμε λάθος

• Να του δίνουμε λόγο στις αποφάσεις που το αφορούν.

• Να του δείχνουμε εμπιστοσύνη και συνέπεια – τα παιδιά ακουμπούν εκεί που νιώθουν ασφάλεια.

• Να ενθαρρύνουμε την ενσυναίσθηση: «Πώς ένιωσε ο φίλος σου όταν…;»

• Να θέτουμε σταθερά και ήρεμα όρια, εξηγώντας το «γιατί».

Ο ρόλος του γονιού: πυξίδα όχι πιλότος
Δεν υπάρχει συνταγή. Υπάρχει όμως σταθερή παρουσία, συνέπεια, ευαισθησία και διάθεση για μάθηση και αναστοχασμό.
Ο γονιός που προσπαθεί, που έχει διάθεση να επανορθώνει, που ζητάει “συγγνώμη”, που λέει “ευχαριστώ”, που ρωτάει και ακούει, είναι ο γονιός που δίνει στο παιδί του το πολυτιμότερο εφόδιο: τον εαυτό του ως πρότυπο.

Το ζητούμενο δεν είναι να ελέγξουμε κάθε συμπεριφορά του παιδιού.
Είναι να του δώσουμε τα εφόδια για να λειτουργεί με διάκριση, σεβασμό, αυθεντικότητα και ευθύνη, όπου κι αν βρεθεί.
Το παιδί δεν θα είναι πάντα δίπλα μας. Θα πάει κατασκήνωση, θα βρεθεί στο σχολείο, σε μια παρέα, σε μια δύσκολη στιγμή.
Και εκεί, θα λειτουργήσει με βάση τις αξίες που έχει “φορέσει” από το σπίτι.

Όταν ένα παιδί ανήκει χωρίς να χάνεται, όταν μπορεί να συνυπάρχει χωρίς να υποχωρεί από τον εαυτό του, αλλά ταυτόχρονα να σέβεται και τους άλλους, τότε έχουμε πετύχει.
Όχι γιατί «συμπεριφέρεται καλά», αλλά γιατί είναι καλά μέσα του — και καλά με τους άλλους.

Η οικογένεια είναι ο πρώτος «μικρόκοσμος» του παιδιού.
Εκεί μαθαίνει όλα όσα θα εφαρμόσει στον «μεγάκοσμο»: στη σχολική τάξη, στην κατασκήνωση, στις φιλίες, στις σχέσεις του αύριο. Ας είμαστε εμείς οι πρώτοι που του δείχνουν πώς να ζει μαζί με τους άλλους χωρίς να χάνει τον εαυτό του.

Γιατί αυτό είναι η πραγματική ελευθερία: να μπορείς να «συνδέεσαι» και να ανήκεις και ταυτόχρονα να παραμένεις ο εαυτός σου!

Και κάτι τελευταίο…
Γιατί τελικά, τι ζητάμε από τα παιδιά όταν τους λέμε να είναι «καλά παιδιά» ή να «συμπεριφέρονται καλά»;
Ζητάμε κάτι πολύ βαθύτερο:

• να γίνουν άνθρωποι που σέβονται τον εαυτό τους και τους άλλους,
• που ξέρουν πώς να ανήκουν χωρίς να χάνονται,
• και που θυμούνται πάντα ότι η δύναμη της συνύπαρξης ξεκινά από μέσα μας!